10 Kasım 1938. Saat 07.00.
Atatürk hayatta.
O sabahın henüz haber almamış Türkiye’sini düşünüyorum. Belki Aşık Veysel, Sivrialan’da kahvaltısını yapıyor. Karadeniz kıyısında bir balıkçı ağındaki düğümü çözmeye çalışıyor, doğuda bir köy öğretmeni sobayı tutuşturuyordu. Bunlar, o sabahın kayda geçmiş görüntüleri değil. Haberin henüz ulaşmadığı hayatları gözümüzde canlandırmanın bir yolu. İnsanların birazdan öğrenecekleri büyük kayıptan habersiz, küçük işlerine eğildikleri o son saatler…
Biz sonunu bildiğimiz için geçmişi bazen fazla kolay okuyoruz. Oysa o sabahın içinde yaşayanlar için gelecek henüz kapanmamıştı. Hastalık ağırdı. Yine de beklemek, biraz da ihtimal saklamaktı. Atatürk daha önce nice imkansızlığın içinden çıkmıştı. İnsan, güvendiği birinin ölümlülüğünü kabullenmekte gecikiyor.
Fakat Dolmabahçe’de bedenin kendi zamanı işliyordu.
Salih Bozok’un 27 Eylül tarihli notunda, Atatürk’ün yakın dostuna söylediği şu söz var: “Çok dermansızım Salih… Büsbütün başka bir adam oldum. Şu ellerimin haline bak.”
O ellere bakıyorum ben de. Tarih kitaplarında kararların altında gördüğümüz imzayı, cephe haritalarına uzanan parmakları, kara tahta önündeki eli düşünüyorum. Sonra bütün bunları yapmış insanın, kendi bedenindeki değişmeye hayret edişini. Ona duyulan sevginin derinliğinde biraz da bu insani kırılganlık var. Başardıklarının büyüklüğüyle yorulabilen bedeninin arasındaki mesafe.
Saat 09.05.
Atatürk ölüyor. Henüz haberi almamış insanların hayatında ise bir süre daha yaşıyor.
Ölüm haberi ülkeye aynı anda ulaşmıyor. Dolmabahçe’de yarıya inen fors, bazı İstanbullular için söze gerek bırakmayan bir işarete dönüşüyor. Anadolu’nun çeşitli şehirleri kaybı radyodan öğreniyor. Gazeteler ikinci baskılarını çıkarıyor. Öğleye doğru haber yayıldıkça, birbirinden uzak hayatlar aynı kaybın etrafında birleşiyor.
Veysel’in daha sonra yakacağı ağıt da bu ortak acının seslerinden biri olacak. Kendi karanlığında yaşayan bir ozanın, memleketin geleceğine açılan yolu nasıl gördüğünü anlatacak.
Peki, bir insanın ölümü bir ülkenin iç dünyasını ne kadar değiştirebilir?
Dönemin haberlerinde bunun somut izleri bulunuyor. Öğrenciler ve hocalar derslere devam edemiyor. İzmit’te bazı çocukların yaşadığı sarsıntının doktor müdahalesi gerektirdiği bildiriliyor. Günlük hayatın alışılmış akışı, kaybın ağırlığı altında kesiliyor. Bu kayıtlar bütün bir topluma depresyon tanısı koydurmaz. Fakat yasın, insanların dikkatini, çalışma gücünü ve hayatla kurduğu bağı nasıl etkileyebildiğini gösterir. (
Bana kalırsa o günkü acının içinde bir güven kaybı korkusu da vardı. Savaşı, işgali, yoksulluğu yaşamış insanlar, toparlanma iradelerini onun varlığıyla birleştirmişti. Ölümü, güçlükle kurulmuş geleceğin yeniden belirsizleşebileceği endişesini taşıyordu. Nitekim hükümetin açıklamalarında ve cenaze töreninin düzenlenişinde Cumhuriyet’in sürekliliğini vurgulama çabası açıkça görülüyordu.
Bu bağın derinliğini, Türkiye’ye dışarıdan bakan zihinlerin değerlendirmelerinde de buluyoruz.
Filozof John Dewey, 1924’teki incelemelerinde eğitimin geleceğini öğretmenin yetişmesine, çalışma şartlarına ve okulun hayatla ilişkisine bağlıyordu. Onun raporu, Cumhuriyet’in insan yetiştirme meselesinin ne kadar uzun vadeli olduğunu bugün yeniden düşündürüyor.
Cenevreli antropolog Eugène Pittard ise 1939’da Atatürk’ü anarken üniversitelerde, müzelerde ve araştırma kurumlarında büyüyen bilgiye dikkat çekiyordu. Atatürk’ün kendisinden sonra da çalışacak insanlara açtığı imkanları görüyordu. Bir ömrün, başka ömürlerin yapabileceklerini genişletmesi…
Hekim ve düşünce yazarı Georges Duhamel de 1954’te dönüşümün derinliğini dilde, yazıda ve düşünme biçimlerinde arayacaktı. Bu değerlendirme, kaybın neden makam sınırlarını aştığını anlamamıza yardım ediyor. İnsanlar, kendi hayatlarının değişme ihtimaline dokunmuş birini kaybetmişti.
Belki sonraki kuşakların yasını anlamanın yolu da buradan geçiyor.
Atatürk, geride yalnızca kendisiyle aynı yıllarda yaşamış insanları bırakmadı. Ölümünden sonra doğup onu seven, büyüyen, yaşlanan ve artık aramızda olmayan insanlar da var. Biz varız. Henüz doğmamış kuşaklara uzanan bir hatıra var. Birbirini hiç tanımayacak insanların, aynı kaybın çevresinde buluşabildiği uzun bir zaman…
Onu hiç görmemiş bir insanın gözlerinin dolmasını yalnızca geçmişten aktarılan bir alışkanlıkla açıklamak eksik kalıyor. İnsan bazen hayatındaki bir imkanın nereden geldiğini anladığında da duygulanır. Okuyabildiği kitabın, seçebildiği mesleğin, kendi geleceği hakkında söz söyleyebilmenin tarihini fark eder. Minnet, o anda kişisel bir duyguya dönüşür.
Ölümünden sonra doğanların da özlediği bir insan olmak, tarihin çok az kişiye verdiği bir rütbedir. Böyle bir sevgi, yıllar geçtikçe kendisine yeni sahipler bulur. Her kuşak, onunla kendi hayatı içinden yeniden karşılaşır.
Sevgili Atatürk, sen öldüğünde biz henüz yoktuk. Fakat bizim yaşayacağımız ülke için çalışıyordun. Adlarımızı bilmeden hayatlarımıza yer açtın.
Sana minnetimiz biraz da bu yüzden. Bize ulaşamayacağın yıllara kadar uzanan emeğin için. Kendi ömrüne sığmayacak bir geleceği, biz yaşayabilelim diye kurmaya giriştiğin için.
Bugün seni anarken, henüz yaşanmamış hayatlara karşı sorumluluğumuzu da hatırlıyoruz. Senin bize duyduğun güveni, bizden sonra geleceklere taşıyabilmek dileğiyle yaşıyoruz.
10 Kasım 1938’den sonsuza…
