Kaybolan güven, aşınan ahlak ve geleceğini arayan bir toplum…
İnsan bazen geçmişe dönüp baktığında, özlediği şeyin eski evler, sokaklar, mahalleler ya da çocukluk hatıraları olmadığını anlıyor. Asıl özlenen, insanların birbirine bakarken gözlerinde taşıdığı güven, verdikleri sözün arkasında durma iradesi, bir lokmayı paylaşırken gösterdikleri samimiyet ve insan olmanın ağırlığını omuzlarında hisseden o vakur duruş…
Bizden önceki nesillerin hayatına biraz yakından baktığımızda, bugünün insan ilişkilerinde giderek seyrekleşen çok kıymetli bir hazineyle karşılaşırız: Güven. Öyle ki bir insanın sözü, yazılı bir belgeden daha güçlüydü. Verilen bir sözün üzerine hayat kurulabilir, bir emanet gözünüz arkada kalmadan teslim edilebilir, komşunun kapısı hiçbir tereddüt yaşanmadan çalınabilirdi. İnsanlar birbirlerinin malına, namusuna, hatırına ve haysiyetine saygı duyar; samimiyetlerini gösterişsiz bir olgunlukla davranışlarıyla ortaya koyarlardı.
Elbette geçmişin her insanı kusursuz, her dönemi dört dörtlük değildi. Her çağın kendine göre sorunları, kırgınlıkları ve karanlık tarafları vardı. Ancak insan ilişkilerinde güvenin, vefanın, mahcubiyetin ve ahlaki sorumluluğun toplumsal hayatta çok daha görünür bir karşılığı bulunduğu da inkâr edilemez.
Bizim kuşağımız da büyüklerimizden bu değerlerin bir kısmını görme, hissetme ve yaşama imkânı buldu. Bir büyüğün nasihati, bir komşunun hatırı, bir dostun sözü, bir insanın onuru vardı. Elhamdülillah, bunlara az da olsa şahit olduk. Belki her şey bugünkü kadar kolay değildi, imkânlar sınırlıydı, hayat daha çetindi; fakat insanların birbirine duyduğu güven, hayatı yaşanabilir kılan görünmez bir zenginlikti.
Peki, ne oldu da bu kadar kısa sayılabilecek bir zaman diliminde insan ilişkilerinde böylesine büyük bir eksen kayması yaşandı?
Bugün geldiğimiz noktada samimiyetin yerini çıkar ilişkilerinin, güvenin yerini şüphenin, mahcubiyetin yerini arsızlığın, karakterin yerini ise görüntünün almaya başladığını üzülerek görüyoruz. Sözün kıymetini kaybettiği, sadakatin zayıfladığı, insanların birbirine karşı daha mesafeli ve daha kuşkucu yaklaştığı bir toplumsal iklimin içerisindeyiz.
Özellikle yeni nesil gençliğe baktığımızda, bu değişimin bazı örnekleri insanı ciddi anlamda düşündürüyor. Toplumda Z kuşağı olarak adlandırılan gençlerin bir bölümünde güven, samimiyet, saygı, sorumluluk ve ahlaki hassasiyet bakımından ciddi eksiklikler gözlemliyoruz. Hatta kimi örneklerde insanı kaygılandıran bir değer kaybıyla karşılaşıyoruz. Burada elbette bütün gençleri aynı kefeye koymak büyük haksızlık olur. Aralarında son derece bilinçli, ahlaklı, duyarlı, vicdan sahibi ve karakterli gençlerimiz de var. Onları ayrıca takdir etmek, desteklemek ve önlerini açmak gerekiyor.
Ancak güzel örneklerin varlığı, giderek büyüyen toplumsal sorunu görmezden gelmemize sebep olmamalı.
Asıl sorumuz şu: Gençlik nereye gidiyor? Daha da önemlisi, gençliği bu noktaya getiren sebepler nelerdir?
Bana göre bu değişimin arkasında birbirini besleyen üç temel unsur bulunuyor: Aile, dijital ve görsel medya ile devletin eğitim ve toplumsal değerler konusundaki sorumluluğunu yeterince güçlü biçimde yerine getirememesi.
1. Aile: İlk okulunu kaybeden çocuk, hayatta hangi yolu bulacak?
Bir çocuğun karakterinin ilk temelleri ailede atılır. İnsan, hayata dair ilk doğruları ve yanlışları anne babasının davranışlarından öğrenir. Sevginin ne olduğunu, saygının nasıl gösterildiğini, bir sözün ne anlama geldiğini, emanete nasıl sahip çıkılacağını ve başkasının hakkına nasıl riayet edileceğini önce evinin içerisinde görür.
Çocuğa dürüstlüğü anlatıp kendi hayatında yalan söyleyen bir anne babanın, verdiği nasihatin tesiri ne kadar olabilir?
Saygı beklerken birbirine hakaret eden, sevgi isterken birbirini inciten, çocuğundan sorumluluk bekleyip kendi sorumluluklarından kaçan ebeveynler, hangi ahlaki zemini inşa edebilir?
Bugün aile kurumunun karşı karşıya olduğu en büyük sorunlardan biri, anne babalık sorumluluğunun giderek dar bir alana sıkıştırılmasıdır. Çocuğun karnını doyurmak, üzerini giydirmek, iyi bir okulda okutmak, telefonunu ve ihtiyaçlarını karşılamak anne babalık vazifesinin tamamı gibi algılanıyor. Oysa bir çocuğun ruhunu beslemek, karakterini inşa etmek, vicdanını geliştirmek ve davranışlarına rehberlik etmek çok daha büyük bir sorumluluktur.
Çocuklarımızın hangi okula gittiğini biliyoruz da hangi içerikleri izlediğini, kimlerle arkadaşlık ettiğini, hangi düşüncelerin etkisinde kaldığını ne kadar biliyoruz?
Aynı evin içerisinde yaşayan insanların birbirinden uzaklaştığı bir dönemdeyiz. Herkesin elinde bir telefon, herkesin gözünde başka bir ekran, herkesin zihninde başka bir dünya var. Sofralar kuruluyor, fakat sohbetler eksiliyor. Aile bireyleri aynı odada bulunuyor, fakat birbirlerinin hayatına dokunamıyor.
Bir çocuğun ihtiyacı olan şey, her istediğini önüne koyan bir ebeveyn kadar, gerektiğinde sınır çizebilen, doğruyu yanlıştan ayırmasına yardımcı olan, sevgisini hissettirirken sorumluluk da yükleyen bir anne babadır.
Çocuğa her istediğini vermek sevgi, her davranışını hoş görmek anlayış, her hatasını örtmek merhamet sanılmamalı. Gerçek sevgi, gerektiğinde çocuğun karşısına geçip ona doğruyu gösterebilmektir.
Unutulmamalıdır ki karakter, çocuğun eline verilen imkânlarla değil, ona kazandırılan değerlerle şekillenir.
2. Sosyal medya ve televizyon: Görüntünün büyüdüğü, değerin küçüldüğü dünya
İkinci büyük etken, hiç şüphesiz sosyal medya ve görsel yayıncılık dünyasıdır.
Bugün çocuklarımız ve gençlerimiz, henüz hayatı tanımadan hayatın bütün gösterişli yüzleriyle karşı karşıya kalıyor. Birkaç saniyelik videolar, sınırsız içerikler, takipçi sayıları, beğeniler, sanal alkışlar ve yapay başarı hikâyeleri genç zihinlerin dünyasını şekillendiriyor.
Üstelik bu dünyanın merkezinde kesinlikle emek, sabır, bilgi, ahlak ve karakter bulunmuyor. Öne çıkmak, dikkat çekmek, çok izlenmek, gündem olmak ve kısa sürede tanınmak bir başarı ölçüsüne dönüşebiliyor.
Bir insanın ne kadar bilgili, ne kadar vicdanlı, ne kadar dürüst olduğundan ziyade kaç takipçisi bulunduğunun konuşulduğu bir ortamda, gençlerin değer ölçülerinin sarsılması şaşırtıcı mı?
Sanal dünyanın sunduğu sahte ihtişam, gençlere hayatın kolay kazanılan bir yarış olduğu yanılgısını aşılıyor. Emek vermeden kazanmak, üretmeden tüketmek, düşünmeden konuşmak, utanmadan sergilemek ve mahremiyeti gözler önüne sermek giderek sıradanlaştırılıyor.
Dahası, bazı sosyal medya fenomenlerinin davranışları, kullandıkları dil ve sergiledikleri yaşam biçimi gençler üzerinde ciddi bir özenti meydana getiriyor. Saygısızlığın cesaret, kabalığın özgüven, görgüsüzlüğün özgürlük, teşhirin ise popülerlik olarak sunulduğu örneklerle karşılaşıyoruz.
Televizyon ekranları da bu tablonun dışında tutulamaz.
Özellikle bazı gündüz kuşağı programları, aile mahremiyetini, insan onurunu ve özel hayatın sınırlarını reyting uğruna tartışma konusu hâline getiriyor. Şiddetin, aldatmanın, kavganın, hakaretin ve aile içi çatışmaların saatlerce ekranlarda işlenmesi, toplumun ahlaki hassasiyetlerini aşındıran bir yayın kültürünü besliyor.
Dizilerde, yarışma programlarında ve çeşitli eğlence formatlarında sunulan hayat tarzlarının çocuklar üzerindeki etkisini de göz ardı edemeyiz. Elbette her yapımı aynı şekilde değerlendirmek doğru olmaz. Ancak insan ilişkilerini çıkar, ihanet, entrika ve güç mücadelesi üzerinden anlatan içeriklerin yaygınlaşması, gençlerin dünyasında yanlış davranışların normalleşmesine zemin hazırlayabiliyor.
Burada önemli bir soruyu sormak gerekiyor: Bir toplumun geleceğini yetiştiren çocukların zihnini kimler şekillendiriyor?
Ailelerin denetimsiz bıraktığı ekranlar, ticari kaygılarla hareket eden yayın kuruluşları ve kontrolsüz dijital içerik akışı karşısında gençleri kendi hâllerine bırakmak, geleceğe karşı büyük bir sorumsuzluktur.
Teknoloji elbette hayatımızın vazgeçilmez bir parçası. Mesele teknolojinin varlığı değil, onun insanı yönetmeye başlamasıdır. Gençler teknolojiyi kullanmalı, teknoloji gençlerin düşüncelerini, davranışlarını ve değerlerini esir almamalıdır.
3. Devlet ve eğitim sistemi: Geleceğin inşasında eksik kalan sorumluluk
Üçüncü başlık ise meselenin belki de en önemli boyutlarından biri: Devletin ve eğitim sisteminin sorumluluğu.
Bir toplumun geleceğini korumak, sadece ekonomik kalkınma sağlamakla, yeni okullar yapmakla, teknolojik yatırımlar gerçekleştirmekle tamamlanamaz. Bir ülkenin gerçek gücü, yetiştirdiği insanın karakterinde, ahlakında, vicdanında ve toplumsal sorumluluk bilincinde saklıdır.
Eğitim, çocuğa matematik, fizik, tarih ve yabancı dil öğretmekten ibaret görülemez. Elbette akademik başarı önemlidir. Ancak ahlaki değerlerden, insan sevgisinden, hak ve hukuk bilincinden, sorumluluk duygusundan yoksun bir eğitim anlayışıyla nasıl bir gelecek inşa edebiliriz?
Sınavlarda başarılı, teknolojiyi iyi kullanan, yabancı dil bilen; fakat başkasının hakkına saygı göstermeyen, verdiği sözü tutmayan, emeğe değer vermeyen, yalanı sıradan bir davranış olarak gören bireyler yetiştiriyorsak eğitim sistemimizin insan yetiştirme anlayışını yeniden sorgulamamız gerekiyor.
Devletin bu alandaki sorumluluğu, ailelere ve öğretmenlere birkaç tavsiyede bulunmakla sınırlı kalamaz. Çocukları zararlı içeriklerden koruyacak etkili mekanizmalar oluşturmak, dijital platformların sorumluluğunu artırmak, yayıncılık ilkelerini güçlendirmek, okullarda değerler eğitimini kâğıt üzerindeki bir ders olmaktan çıkarıp hayatın parçası hâline getirmek zorundadır.
Millî Eğitim Bakanlığının son dönemde bu alanda attığı adımları ve değerler eğitimine yönelik çalışmaları önemli buluyorum. Ancak bu çalışmaların geç kalınmış bir ihtiyacın ötesine geçerek kararlı, sürdürülebilir ve sonuçları takip edilebilir bir eğitim politikasına dönüşmesi gerekiyor.
Burada siyasi bir tartışmadan ziyade toplumsal bir sorumluluktan söz ediyorum. İktidarda kim bulunursa bulunsun, gençliğin ahlaki ve kültürel gelişimi devletin asli görevleri arasında yer almalıdır. Hükümetlerin bu konudaki performansı da yapılan açıklamalarla değil, sahada ortaya çıkan sonuçlarla değerlendirilmelidir.
Çocuklarımızın geleceğini ilgilendiren meselelerde günü kurtaran tedbirlerle yetinilemez. Eğitim politikaları, siyasi dönemlerin ötesinde uzun vadeli bir devlet politikası hâline getirilmelidir.
Okullarda öğretmenlerin itibarı korunmalı, rehberlik hizmetleri güçlendirilmeli, aile-okul iş birliği gerçek anlamda kurulmalı, çocukların dijital dünyadaki güvenliği konusunda ailelere ve eğitimcilere rehberlik edilmelidir.
Daha da önemlisi, devletin kendi kurumlarında adalet, liyakat, dürüstlük ve hesap verebilirlik konusunda güçlü bir örnek ortaya koyması gerekir. Zira gençlere adaleti anlatırken adaletsizliğe, dürüstlüğü anlatırken çifte standarda, liyakati anlatırken kayırmacılığa tanıklık ettiren bir toplumsal düzenin verdiği mesaj, söylenen bütün nasihatlerden daha etkili olur.
Bir ülkenin gençlerine verdiği en büyük eğitim, o ülkenin kendi davranışlarıdır.
Peki, bütün bunların dışında bizim de kendimize sormamız gereken sorular yok mu?
Elbette var.
Bugünün gençlerini eleştirirken kendimizi bu tablonun neresinde gördüğümüzü de sorgulamalıyız. Zira hiçbir nesil gökten düşmedi. Her nesil, kendisinden önceki neslin bıraktığı kültürel mirasın içerisinde büyüdü.
Bizler çocuklarımıza nasıl örnek olduk? Onlara hangi değerleri aktardık? Hangi davranışlarımızla güveni öğrettik, hangi tutumlarımızla samimiyeti zedeledik?
Bir taraftan gençlerin saygısızlığından yakınırken diğer taraftan kendi hayatımızda saygıyı ne kadar yaşatabiliyoruz? Onlardan dürüstlük beklerken ticari ilişkilerimizde, komşuluğumuzda, dostluklarımızda ne kadar dürüst davranıyoruz?
Çocuğa verilen nasihat kadar, çocuğun gördüğü hayat da önemlidir.
Toplumun ahlaki dokusu, sadece gençlerin davranışları üzerinden okunamaz. Yetişkinlerin dünyasında da ciddi bir muhasebeye ihtiyaç var. Dolayısıyla güvenin zayıfladığı, çıkar ilişkilerinin güçlendiği, insanların birbirinin başarısını kıskandığı, menfaat uğruna dostlukların kolayca harcandığı bir ortamda gençlerden bambaşka bir karakter beklemek gerçekçi olmaz.
Bir başka önemli mesele de gençlerin karşı karşıya kaldığı ekonomik, sosyal ve psikolojik baskılardır. Gelecek kaygısı, işsizlik, fırsat eşitsizliği, aile içi huzursuzluk, yalnızlık ve aidiyet eksikliği de gençlerin davranışlarını etkileyen unsurlar arasındadır. Bu sorunları görmeden yapılacak her değerlendirme eksik kalacaktır.
Gençliği anlamak, her davranışı onaylamak anlamına gelmez. Onları dinlemek, sorunlarını görmek, yanlışlarını doğru bir dille göstermek ve ihtiyaç duydukları rehberliği sunmak zorundayız.
Hâsılı söylemek istediğim; bir nesli kaybetmek, bir geleceği kaybetmektir.
Benim asıl kaygım, gençlerin çağın yenilikleriyle büyümesi ya da bizden farklı bir hayat anlayışına sahip olması değil; insanı insan yapan değerlerin bu değişim içerisinde sessizce aşınmasıdır.
Bir genç saygıyı zayıflık, dürüstlüğü saflık, mahcubiyeti eziklik, merhameti kayıp olarak görmeye başlıyorsa orada ciddi bir toplumsal yara var demektir. Zira insanı değerli kılan sahip oldukları değil; kimsenin görmediği yerde de doğru kalabilmesi, haksızlığa el uzatmaması, verdiği sözü tutması ve vicdanını koruyabilmesidir.
Bugün çocuklarımıza daha konforlu bir hayat, daha büyük imkânlar bırakmanın hesabını yapıyoruz. Peki, onlara güven, vefa, insanlık ve başlarını dik tutabilecekleri bir ahlak bırakabiliyor muyuz? Asıl mesele, tam da burada düğümleniyor.
Bir nesil kendi kendine yetişmez; aile, çevre, eğitim ve toplum ona şekil verir. Dolayısıyla gençliği suçlayarak, sorumluluğu birbirimize yükleyerek geleceğimizi kurtaramayız. Hepimizin kendisiyle yüzleşmesi, unuttuğumuz değerleri yeniden hatırlaması ve çocuklarımıza sözle anlattığımızı hayatımızla göstermesi gerekiyor.
Ben hâlâ inanıyorum; bu toprakların mayasında merhamet, vicdan, edep, vefa ve insanlık var. Yeter ki bu değerleri yeniden yaşatmayı başaralım.
Çünkü mesele yalnızca gençliğin nereye gittiği değil, bizim onlara nasıl bir gelecek bıraktığımızdır. Bir neslin kaybı, bir toplumun yarınından eksilen en büyük parçadır.
Bâkî selâm, kalbî muhabbet ile...
Her zamanki gibi; yüreğinize sağlık, kaleminize bereket. Selamlar…