Edep, Aile Terbiyesi ve Yarım Kalan Hayaller...
Bir koltuk anlaşmazlığından bir gönül hikâyesine...
İnsan, kimi yolculuklara yalnızca bir yerden başka bir yere ulaşmak için çıkar; oysa yolun kendisine hazırladığı karşılaşmalardan habersizdir. Bir otobüsün camından akıp giden manzaralar, yol boyunca değişen şehirler ve birbirine yabancı insanların sessizliği arasında, hiç ummadığınız bir anda hayatın en derin meseleleriyle yüz yüze gelebilirsiniz. Benim son yolculuğum da tam olarak böyle bir karşılaşmanın, birkaç insanın davranışında kendini gösteren farklı karakterlerin ve zihnimde uzun süre yankılanacak bir hayat hikâyesinin yankısında kaldı.
Dönüş yolculuğumda eşyalarımın çokluğu sebebiyle uçağı tercih etmemiş, otobüsle seyahat etmeye karar vermiştim. En ön sıradaki bir numaralı koltuğumu da önceden satın almıştım. Ancak otobüse bindiğimde, aynı koltuğun birden fazla kişiye satıldığını öğrendim. Bir, iki ve üç numaralı koltukları satın almış olan iki genç kız ve anneleriyle aramızda başlayan anlaşmazlık, kısa sürede tatsız bir hâl aldı.
Ben de aynı koltuğu satın aldığımı ifade ettiğimde karşılaştığım tavır, kullanılan sözler ve giderek sertleşen üslup karşısında şaşkınlığımı gizleyemedim. İki genç kızın sergilediği saygısızlık, tartışmayı adeta bir nezaket sınavına dönüştürmüştü. Anneleri ise konuşmalara doğrudan katılmıyor, tek kelime etmiyordu; ancak kızlarının davranışlarını yatıştırmak yerine el kol hareketleriyle onları destekleyen bir tavır sergiliyordu. Bir annenin suskunluğu, kimi zaman söylediği sözlerden çok daha fazlasını anlatabilir. Hele ki bu sessizlik, evlatlarının yanlış davranışlarını durdurmak yerine onaylayan bir tutuma dönüşüyorsa üzerinde düşünmek gerekir.
İşte tam da burada, toplum olarak üzerinde durmamız gereken önemli bir meseleyle karşılaşıyoruz: Çocuklarımızı yetiştirirken onlara neyi miras bırakıyoruz? Bir diploma, bir meslek, bir ev, bir araba elbette kıymetlidir; ancak insanın karakterine yerleşmeyen edep, hiçbir maddi kazanımla tamamlanamaz. Çocuğunun her davranışını savunmayı ebeveynlik zannedenler, aslında onun yanlışlarıyla yüzleşmesine engel olduklarını ne zaman anlayacaklar?
Bir çocuğu sevmek, yaptığı her şeyi doğru bulmak değildir. Asıl ebeveynlik, evladının yanlışını gördüğünde onu incitmeden uyarmak, başkasının hakkına girdiğinde elinden tutup geri çekmek ve ona başkalarının hayatına saygı duymayı öğretmektir. Zira aile, insanın ilk mektebidir; çocuk, dünyaya önce evinin penceresinden bakmayı öğrenir. Evde görmediği nezaketi sokakta sergilemesini beklemek, kökü kurumuş bir ağaçtan meyve beklemeye benzer.
Ben ise yaşanan tatsızlığın içinde kendi hanımefendiliğimi, haysiyetimi ve ahlakımı korumayı seçtim. Tartışmayı büyütmek, aynı üslupla karşılık vermek, yolculuğun başlangıcını bir güç gösterisine dönüştürmek istemedim. Yerimden feragat ettim. Ancak bu, haksızlığı kabullendiğim anlamına gelmiyordu. İnsan bazen hakkını ararken de vakarını korumayı tercih eder. Karşısındaki insanın seviyesine inmemek, kendi değerlerinden vazgeçmemek de bir duruştur. Nezaket, güçsüzlük; suskunluk, çaresizlik; feragat ise her zaman yenilgi anlamına gelmez.
Ne var ki yerimden ayrıldığımda bana ayrılmış başka bir koltuk da kalmamıştı. Yaklaşık yirmi saat sürecek yolculuğumu hostes koltuğunda tamamlamak zorundaydım. Bedensel olarak oldukça yorucu ve konforsuz bir durumdu. Yine de yaşadığım mağduriyetin bütün yolculuğumu zehirlemesine izin vermemeye çalıştım. Önüm açıktı; yolun akışını seyrediyor, kendi içimde bir sükûnet alanı oluşturmaya gayret ediyordum.
Bu sırada hostesin ve iki kaptanın ilgisi dikkatimi çekti. Yaşadığım mağduriyeti fark etmişlerdi. Çaylar, kahveler, küçük ikramlar, içten sohbetler ve gösterdikleri nezaket, yolculuğun havasını değiştirdi. Bir insanın gönlünü almak için büyük imkânlara ihtiyaç olmadığını bir kez daha gördüm. Bazen bir fincan çay, birkaç samimi söz ve karşındakinin yaşadığı sıkıntıyı fark eden bir vicdan, uzun bir yolun yorgunluğunu hafifletmeye yetiyor.
Sohbetimiz ilerledikçe gençlik, ahlaki değerler, insanlara güven, nezaket ve toplumsal değişim üzerine konuşmaya başladık. Özellikle genç kuşakların yetişme biçimi ve ailelerin bu süreçteki sorumluluğu üzerinde durduk. Genç kaptanlardan biri, henüz yirmi sekiz yaşlarında, son derece beyefendi, anlayışlı ve ince ruhlu bir delikanlıydı. Konuşmasındaki ölçü, karşısındakini dinleyişindeki olgunluk ve gösterdiği insani hassasiyet dikkatimi çekmişti. İşte hikâyemin başkahramanı bu genç kaptan.
Üstelik bu genç, maddi bakımdan oldukça iyi durumdaydı. Otobüs kaptanlığını geçimini sağlamak için yapmak zorunda değildi; bunu daha çok bir hobi olarak görüyor, son dönemlerde de zihnini dinlendirmek, moralini yükseltmek ve hayatın gündelik ağırlığından biraz uzaklaşmak amacıyla uzun yolculuklara çıkıyordu. Belki de insanın kendisine iyi gelen uğraşlar edinmesinin, ruhuna başka pencereler açmasının ne kadar kıymetli olduğunu gösteren güzel bir örnekti. Ne var ki İstanbul seferi, ruhunu dinlendirmek, yorgun gönlüne teselli bulmak için çıktığı bu yolculukların sonuncusuydu.
Ancak onun hikâyesini dinlediğimde, bu genç adamın hayatında da dinmeyen bir yorgunluk taşıdığını anladım.
Yaklaşık on yıl, altı ay boyunca kendisinden yaşça büyük bir kadını sevmiş, onunla bir gelecek kurmak için büyük emek vermişti. Maddi imkânları yerinde olan bu genç, sevdiği kadının üniversite eğitimini üstlenmiş, öğrencilik sürecini rahatlıkla tamamlayabilmesi için okuduğu şehirde ona ev açmış, ihtiyaçlarını karşılamış, son teknoloji telefon ve ciddi bir maddi imkân sağlamış. Kadın mezun olup İstanbul'da çalışma hayatına başladığında da işine rahat gidip gelebilmesi için ayrıca bir ev satın almıştı. Ardından evlilik hazırlıkları başlamış, ortak hayatlarını kuracakları lüks dubleks bir daire yaptırılmıştı.
Anlattıklarından anladığım kadarıyla, bu genç adam sevgisini sadece süslü sözlerle değil; sevdiği kadının hayallerini gerçekleştirebilmesi için gösterdiği çabayla, sunduğu imkânlarla, üstlendiği sorumluluklarla ve onun geleceğine dair kurduğu umutlarla ortaya koymuştu. Sevdiği insanın yolunu açmayı, hayatını kolaylaştırmayı ve yarınlarına katkıda bulunmayı aşkın bir gereği olarak görmüştü. On yıl boyunca biriktirdiği umutların sonunda sevdiği kadınla yuva kuracağına inanmıştı. Fakat evlilik aşamasına gelindiğinde kadının babası hazırlanan evi beğenmediğini söyleyerek karşı çıkmış, kızının o evde yaşamasını istemediğini dile getirmişti.
Yıllarını, imkânlarını ve hayallerini bu ilişkiye adamış genç adam, bu itiraz karşısında bir anlık öfkesine yenilmiş; gelecekte kayınpederi olacak kişiye tepki göstermişti. Ardından anlaşmazlıklar büyümüş, bir zamanlar sevgiyle örülen bağlar düşmanlığa dönüşmüş ve mesele mahkeme salonlarına kadar taşınmıştı. Genç kaptanın anlattığına göre, verdiği emeklerin karşılığını alabilmek için sürdürdüğü hukuk mücadelesi de henüz bir sonuca ulaşmamıştı.
Bu hikâyenin düşündürücü yönlerinden biri de genç kadının, sevdiği adamın yıllarca gösterdiği fedakârlıklara rağmen babasının itirazı karşısında nasıl bir tavır sergilediğiydi. Genç kadın, verilen emeği ve birlikte kurulan gelecek hayallerini biliyordu. Buna rağmen babasının tavrına karşı kendi iradesiyle sevdiği insanın yanında durmamıştı. Elbette aile baskısının insan üzerindeki etkisini dışarıdan bütünüyle değerlendiremeyiz. Ancak sevgi, sadece güzel günlerde el ele yürümekle anlam kazanmaz; zor zamanlarda da sevdiğinin emeğini sahiplenmeyi ve gerektiğinde onun yanında durmayı gerektirir. Belki de bu hikâyenin en hüzünlü tarafı, yıllarca bir yuva kurmak için mücadele eden genç adamın, en çok ihtiyaç duyduğu anda sevdiği kadından beklediği desteği görememiş olmasıydı.
Onu dinlerken içimden pek çok şey geçti. Bir insanın sevdiği için gösterdiği bunca çaba, yıllar sonra nasıl böylesine ağır bir kırgınlığa dönüşebilirdi? Bir yuvanın temeli olması gereken sevgi, ailelerin beklentileri, bitmeyen talepleri ve bir anlık öfkenin gölgesinde nasıl kaybolabilirdi?
Elbette her hikâyenin görünmeyen tarafları vardır. Bir ilişkinin bütün sorumluluğunu tek bir kişiye yüklemek, yalnızca bir tarafın anlatımıyla kesin hükümler vermek doğru olmaz. Rahmetli babam, "Varsayımları göz önünde bulundurun fakat olaylara objektif açılardan da bakın." derdi. Ancak bu hikâyenin düşündürdüğü gerçekler de göz ardı edilemez. Sevgi, maddi imkânlarla satın alınamaz; fedakârlık, karşılığında bir hayat üzerinde söz sahibi olma hakkı doğurmaz. Bununla birlikte, bir insanın iyi niyetini, emeğini ve yıllarını da değersizleştirmek kimsenin hakkı değildir.
Burada ailelere düşen sorumluluk da yeniden karşımıza çıkıyor. Evlatlarımızın mutluluğunu istemek, onların hayatlarını kendi beklentilerimize göre biçimlendirmek anlamına gelmemeli. Anne babalar elbette tecrübeleriyle yol gösterebilir, kaygılarını dile getirebilir; ancak yetişkin iki insanın kurmak istediği yuvanın önüne ölçüsüz beklentiler koymak, sevgiye rehberlik etmekten çok onu bir güç mücadelesine dönüştürebilir.
Gençlere de söyleyeceklerim var: Sevin, sevmekten korkmayın; sevdiğiniz insan için emek verin, fedakârlık yapın. Fakat bütün hayatınızı bir başkasının ellerine bırakmayın. Kendi değerinizi, emeğinizi ve geleceğinizi de koruyun. Bir de öfkenizi yönetmeyi öğrenin. Zira yıllarca biriktirilen güzel şeyler, kimi zaman birkaç dakikalık kontrolsüz sözün altında kalabiliyor. Haklılık duygusu insanı öfkesinin esiri hâline getirmemeli.
Bütün bu yaşananların ardından yolculuğumu düşündüğümde, aynı otobüste birbirinden farklı üç insanlık hâliyle karşılaştığımı görüyorum. Bir koltuk anlaşmazlığında nezaketi unutmuş gençler ve onların yanlışını durdurmak yerine destekleyen bir ebeveyn; mağduriyetimi fark ederek bana insanlığın inceliğini hatırlatan kaptanlar ve hostes; bir de bütün maddi imkânlarına rağmen gönül yarasını içinde taşıyan, iyi niyetli, beyefendi genç bir adam...
Bir tarafta başkasının hakkını gözetmeyi öğrenememiş insanlar, diğer tarafta hiç tanımadığı bir yolcunun gönlünü alabilen insanlar vardı. Demek ki insanın gerçek zenginliği, sahip olduklarının toplamından çok daha başka bir yerde saklıydı.
Yolculuğun sonunda koltuğumun rahatlığını, yirmi saatin yorgunluğunu çoktan geride bıraktım. Fakat dinlediğim hikâyeyi, gördüğüm davranışları ve zihnimde bıraktıkları soruları beraberimde getirdim.
Şunu söylemeliyim ki bir toplumun geleceği, yetiştirdiği çocukların yalnızca ne bildiğiyle değil, ne kadar insan kalabildiğiyle de ölçülür. Bir gencin eline diploma vermek, ona hayatı öğretmeye yetmez; başkasının hakkına saygı duymayı, sözünün sorumluluğunu taşımayı, sevgiyi incitmeden yaşamayı ve öfkesine hâkim olmayı da öğretmeliyiz.
Çünkü insanın asıl terbiyesi, kimsenin kendisini denetlemediği yerde ortaya çıkar. Asıl karakteri, çıkarıyla vicdanı karşı karşıya geldiğinde belli olur. Asıl zenginliği ise bir başkasının gönlünde bıraktığı izdir.
Ben o yolculukta bir koltuktan feragat ettim; karşılığında insanlığa dair uzun bir muhasebe taşıdım eve. Ve bir kez daha anladım ki insanın yolculuğunu güzelleştiren, oturduğu koltuğun rahatlığından ziyade karşılaştığı insanların yüreğinde taşıdığı edep ve vicdandır.
Büyükler boşuna dememiş: “Allah karşımıza iyiler çıkarsın.” Zira insanın hayatını güzelleştiren, her hâlinde, her hâl ile sevildiği günler ve yanında olanlar; en zor zamanında da emeğini gözetip elini bırakmayanlardır.
Ve dilerim ki o genç adama hayatın hazırladığı son durak, hiç beklemediği güzelliklerle çıksın karşısına.
Bâkî selâm, kalbî muhabbet ile...
